Nghệ thuậtMỹ thuật-Kiến trúc

Thứ Sáu, 11/06/2010 | 15:20 GMT+7

LY HOÀNG LY SINH RA ĐỂ LÀM NGHỆ THUẬT

Ly Hoàng Ly là gương mặt tiên phong của nghệ thuật đương đại Việt Nam thời kỳ mở đầu, cũng là một trong số ít ỏi những người phụ nữ làm nghệ thuật thử nghiệm mới tính tới thời điểm này. Chất nữ tính mềm mại, đằm thắm thể hiện mạnh mẽ trong các tác phẩm của Ly Hoàng Ly.

 

Tác giả tràn đầy năng lượng sáng tác và dũng cảm yêu nghệ thuật

 Ly Hoàng Ly sống khá khép kín, không thích đông người, không dùng điện thoại di động, không thích gặp nhà báo, thi thoảng mới trả lời email, thi thoảng lại biến mất không thể liên lạc Bình thường, nhàn rỗi, chị chỉ muốn ở nhà làm việc và chơi với bé Lô Lô.

Nhưng khi nói chuyện về nghệ thuật, ở Ly Hoàng Ly luôn toát ra một năng lượng đam mê đặc biệt, một tình cảm chân thành. Lâu lâu không gặp lại thấy chị bận bịu với nhiều ý tưởng, kế hoạch mới cho nghệ thuật. Dù bận việc gia đình, chị vẫn luôn dành nhiều thời gian tâm huyết cho sáng tạo. Ly Hoàng Ly sinh ra để làm nghệ thuật. Nhất là trong những năm mà nghệ thuật thử nghiệm bắt đầu xuất hiện tại Việt Nam, giữa thập niên 90, thế kỷ trước, người ta không có khái niệm về nghệ thuật trình diễn, nghệ thuật sắp đặt Thông tin về lịch sử nghệ thuật tạo hình thế giới rất hiếm hoi. Nghệ sĩ tiên phong như Ly Hoàng Ly thường phải tự bỏ công sức tìm hiểu, mày mò, tự bỏ tiền túi để thể nghiệm. Tôi luôn ngưỡng mộ Ly Hoàng Ly vì nghệ sĩ làm nghệ thuật thử nghiệm mới lúc bấy giờ đã ít, phụ nữ làm nghệ thuật thể nghiệm còn ít hơn, chỉ đếm được trên đầu ngón tay. Chị tâm sự, đến như cha mẹ mình còn không hiểu và than phiền về vấn đề phi lợi nhuận của nghệ thuật thử nghiệm và sự lãng phí thời gian cho nó. Phụ nữ lớn lên thì phải cưới chồng, sinh con, chăm nom gia đình việc dành nhiều thời gian cho sáng tác dường như là một chuyện quá xa xỉ và vô lý. Nếu không có tình yêu, lòng dũng cảm và ham muốn sáng tạo thì chị đã không làm được điều chị mong muốn, đã không bền bỉ làm nghệ thuật đến tận bây giờ và sau này.

Tác phẩm tự nhiên, nữ tính và nhiều chất thơ

Ngoài việc là một nghệ sĩ tạo hình, Ly Hoàng Ly còn là một nhà thơ, một người viết. Tất cả các công việc nghệ thuật của chị, từ vẽ tranh đến làm trình diễn, sắp đặt, video hay thơ ca đều phác họa nên một chân dung Ly Hoàng Ly năng động, dạt dào cảm xúc, rất nữ tính

Nghệ thuật trình diễn

Trong những năm nghệ thuật trình diễn mới xuất hiện tại Việt Nam, cũng với những gương mặt tiêu biểu tiên phong như Trương Tân, Trần Lương, Nguyễn Minh Thành, Nguyễn Quang Huy, Nguyễn Văn Cường, Lê Hồng Thái, Ly Hoàng Ly là nghệ sĩ nổi bật và thêm nữa, duy nhất thuộc phái nữ. Các tác phẩm trình diễn khởi nguồn của các nghệ sĩ thời kỳ này thường mang theo hơi hướng gợi tả hay kể về một câu chuyện nhất định. Ý tưởng và hành động kết hợp với nhiều vật liệu điển hình khiến người xem nhận ra câu chuyện một cách khá trực tiếp và rõ ràng, những câu chuyện mang tính bản sắc vùng miền và xã hội cao. Ly Hoàng Ly cũng không ngoại lệ. Phần lớn trong số các tác phẩm trình diễn của mình, Ly thường dùng nhiều chất liệu khác có tiếng nói suy tưởng đi kèm: áo dài hay áo bà ba, vải màn tuyn, hoa hồng, guốc mộc, mõ, đũa tre, mâm bát, rổ rá Chị hay mặc áo dài hoặc áo bà ba truyền thống khi trình diễn với những hành vi dịu dàng mà hàm chứa sự dữ dội bên trong. Chị nói khi mặc những bộ đồ đó chị cảm thấy mình thật thà và đúng là mình nhất. Chỉ cho đến gần đây, chị mới bắt đầu chỉ sử dụng hành vi cơ thể hoặc cùng một vài vật dụng tối thiểu khi làm nghệ thuật trình diễn.

Với tôi, hầu hết các trình diễn hay các dự án được đầu tư kỹ lưỡng kết hợp cả sắp đặt lẫn trình diễn của Ly Hoàng Ly đều luôn mang đến rất nhiều thông tin cho người xem. Tác phẩm của chị quá nhiều chất thơ, mang nhiều tự sự hơn là một tác phẩm trình diễn hành vi tối giản. Cách chị đi đứng, ăn mặc và việc tìm đến những vật liệu dân dã Việt Nam khiến trình diễn của Ly quá đẹp, như múa, đôi khi hơi dài dòng. Nhưng tôi luôn tìm thấy vẻ hồn nhiên chân thành, bản năng đến ngỡ ngàng và sự tràn đầy sức sống trong tất cả tác phẩm của chị.

Năm 2000, lần đầu tiên, Ly Hoàng Ly thực hiện một tác phẩm trình diễn mang tên Nước tại NIPAF (Liên hoan nghệ thuật trình diễn quốc tế Nippon, Nhật Bản) do Seiji Shimoda tổ chức. Với ý tưởng: “Tôi là phụ nữ và tôi là nước. Thế giới được sinh ra từ nước. Hãy nhìn nhau qua làn nước tinh khiết và nước sẽ rửa sạch mọi nhơ bẩn trong tâm hồn chúng ta”, Ly Hoàng Ly đổ nước vào các túi nylon trong và nhìn khán giả qua những túi đó, rồi chị đặt chúng xuống sàn và đập vỡ chúng bằng guốc mộc của mình.

Sau đó chị tham gia nhiều sự kiện nghệ thuật trình diễn và các chương trình nghệ sĩ cư trú tại Hàn Quốc, Trung Quốc, Nhật Bản, Hoa Kỳ Chị choàng khăn trắng ngắm nhìn những vật liệu thiên nhiên tượng trưng cho kim, mộc, thủy, hỏa, thổ mà chị sưu tầm được trong rừng. Chúng đều là những vật liệu đã không còn giá trị tồn tại, lá cây khô héo, vỏ cây mục rữa, gương kính vỡ chị treo chúng lên một thân cây tựa cây nêu và ngồi ngắm nhìn chúng như một cách tỏ lòng tôn kính, tưởng niệm với thiên nhiên từ 5h sáng đến 11h đêm, không nói chuyện, không ăn uống. Rồi chị thiêu đốt tất cả, đốt luôn tấm áo choàng của mình, sau đó, thu lượm tro than, đào hố chôn và dựng quanh hố một hàng rào xinh xắn để rồi “một loài cây mới sẽ mọc lên nơi đó” với ý thức về việc sinh ra, chết đi, tái sinh, chết đi, tái sinh Ở một số tác phẩm khác, chị đập phá, lên đồng, chơi nhạc bằng đũa, hoặc cắt những túi hồng đựng băng vệ sinh phụ nữ thành những mẩu bé tí xíu như cánh hoa, hay cuốn dải vải trắng quanh người rồi đi thẳng ra biển

Năm 2003, chị làm dự án nghệ thuật Xuyên biên giới, kết hợp với nghệ sĩ Hoa Kỳ gốc Campuchia Anida Yoeu Esguerra tại gallery Không gian xanh, TP.HCM. Dự án bao gồm những tác phẩm sắp đặt chung và riêng, cùng với trình diễn và trình diễn thơ trong một không gian ngột ngạt mà hai nghệ sĩ cố ý tạo ra. Ly Hoàng Ly chụp những mái tóc từ sau lưng các cô gái từ khắp nơi. Một chiếc giường với ga trải giường in gương mặt của chủ nhân các mái tóc. Một bể cá đựng đầu của manequin với mái tóc xõa rối cho cá bơi qua tóc. Ở phòng giữa của gallery đặt 2 bức ảnh phóng to chụp mái tóc từ phía đằng sau của Ly và Anida, hai mái tóc đen dài tết lại với nhau. Một bên là những ảnh mái tóc được chải mượt mà, một bên lại là những mái tóc rối tơi bời, liên kết lại với nhau. Xuyên biên giới gợi tả những câu chuyện khác nhau song cùng liên quan đến gia đình và phụ nữ thông qua cách nhìn khác nhau của 2 nữ nghệ sĩ đương đại sống ở 2 đất nước khác nhau. Trong buổi khai mạc, Ly Hoàng Ly cũng làm một trình diễn. Chị cúi đầu mình trong một bể cá, để tóc rối tung xõa trong nước với cá bơi xung quanh. Chất nữ rừng rực như lên đồng, như một sân khấu của thơ ca và hành động.

Cá nhân tôi lại thích những tác phẩm trình diễn đơn giản của Ly Hoàng Ly hơn. Trong một workshop nhỏ với sinh viên và các nghệ sĩ trẻ Hà Nội tại Nhasan studio, chị chỉ dùng bút và 1 tờ giấy trắng, nhờ người xem vẽ hoặc viết chữ lên lưng chị, cùng lúc, chị cố diễn đạt lại những thông tin đó bằng cảm nhận của cơ thể mình. Từ cảm giác trên da ở vùng nhạy cảm của lưng truyền đến cảm giác trên các ngón tay, sự giao lưu giữa khán giả và nghệ sĩ đã làm nên tác phẩm mà ở đó ý thức về cơ thể là ý tưởng chính. Hay tác phẩm Máu và hoa được thực hiện trong triển lãm nhóm Bản diện đổi thay: Những tác phẩm của các nghệ sĩ nữ từ Việt Nam tại bảo tàng mỹ thuật trường Mills, California, cũng là một ví dụ thú vị về trình diễn kết hợp với sắp đặt của Ly Hoàng Ly. Chị làm một trình diễn trong khoảng 30 phút. Về phần sắp đặt, chị dùng những gói băng vệ sinh phụ nữ đã mở sẵn treo trên tường cẩn thận như một bức tranh có bố cục gọn gàng trên nền đỏ thắm. Bên dưới là những gói băng vệ sinh được xếp thành vòng tròn mà như ý tưởng của nghệ sĩ là vòng tròn luân hồi của sống và chết. Trong khai mạc, chị mặc áo dài, cầm theo cái rổ, nhờ khán giả lên mở các miếng băng còn đóng kín và dán chúng lên sàn nhà. Bản thân chị ngồi cắt tan những bao gói đựng băng vệ sinh thành trăm nghìn mảnh nhỏ và để trong cái rổ của mình. Trông chúng giống như những cánh hoa mong manh màu hồng nhạt. Sau đó chị dán băng vệ sinh lên ngực, lên lưng và nhờ khán giả chấm mực đỏ lên người mình. Chị bước vào vòng tròn của mình với chân trần, chấm mực đỏ vào những miếng băng vệ sinh đã được mở rồi giẫm lên chúng. Chị gõ mõ giữa vòng tròn, càng gõ càng điên loạn đến mức dùi gãy đôi, Ly Hoàng Ly kiệt sức. Tác phẩm kết thúc. Phần tôi thích ở tác phẩm này là chi tiết chị ngồi cắt vỏ bao đựng băng vệ sinh thành hình bông hoa. Hành vi đơn giản đã khéo léo chuyển sự tồn tại của sự vật sang một hình dạng và một khái niệm khác. Một điểm mạnh dạn khác nữa ở tác phẩm này là sự phơi bày tính con người trần trụi giữa không gian bảo tàng, triển lãm - điều mà chưa có nhiều nữ nghệ sĩ Việt Nam dám làm và được phép làm. Tôi nghĩ, việc chị mặc áo dài kèm cách sử dụng các vật dụng đi cùng có hiệu quả thị giác và truyền đạt tốt hơn khi chị làm tác phẩm này tại Hoa Kỳ - nơi mà người ta có thể nghĩ về một cô gái Việt Nam dưới một quan niệm khác.

Tôi đặc biệt thích thú với việc Ly Hoàng Ly luôn sử dụng tối đa sức chịu đựng của cơ thể mình. Lấy giới hạn của cơ thể làm thước đo thời gian cho tác phẩm trình diễn là hành vi trình diễn điển hình, mà ở đó, nghệ sĩ phơi bày tâm sinh lý trực tiếp tới khán giả.

Nghệ thuật sắp đặt

Các tác phẩm của Ly Hoàng Ly thường mang nhiều tính văn học. Người xem bước vào thế giới nội tâm với bộn bề tâm sự của chị, giống như đang đọc thơ, hay tự sự của Ly. Riêng tôi thích các tác phẩm điêu khắc và sắp đặt của chị với những bố cục ngắn gọn, hiện đại, khơi gợi nhiều tưởng tượng mà vẫn nữ tính, mềm mại.

Một trong những tác phẩm nổi tiếng và thành công nhất của chị là Tháp mâm. Chị xây dựng một tháp nón bằng những chiếc mâm kim loại với kích thước bất ngờ. Trong hình dáng chóp với gợi ý về chiếc nón truyền thống, hay một ngọn núi kim loại, hay một bầu vú thanh cao bằng những chiếc mâm - vật liệu như dành riêng cho phụ nữ Việt Nam trong công việc bếp núc, tác phẩm như một tượng đài điêu khắc đầy suy tưởng. Hơn 400 chiếm mâm nhỏ tạo thành một tháp mâm lớn, mỗi mâm nhỏ lại được chấm một núm đen chính giữa khiến người ta nghĩ tới bầu vú, con mắt hay một điểm đen đơn thuần. Kiến trúc kiên cố của nó cũng khiến người xem ngưỡng mộ. Ly Hoàng Ly cũng làm trình diễn cùng tác phẩm này. Lần thứ nhất trưng bày, chị chui vào trong tháp mâm. Như là sinh ra từ bên trong bầu vú, chị mặc áo bà ba đen và dùng hàng trăm chiếc đũa tre ra sức phá vỡ hình nón như thúc trống để thoát ra thế giới bên ngoài. Sức mạnh va đập vào kim loại tạo ra những âm thanh chát chúa. Nhưng tất nhiên, kiến trúc chóp nón mà chị tự tạo quá vững chãi nên mọi cố gắng chỉ là vô ích. Lần thứ hai chị mặc một bộ áo giáp làm từ những chiếc mâm bé hơn, giấu bên trong hàng trăm đũa tre nặng nề. Chị cật lực chạy quanh tháp mâm đến khi kiệt sức. Rồi dùng đũa trong người phi thẳng vào tháp mâm. Khán giả, trước khi xem trình diễn, được Ly tặng một đôi đũa để cùng tương tác, dùng đũa ấy ném vào tháp. Tác phẩm tương tác với ánh sáng tự nhiên, khi có nắng thì rực rỡ chói sáng, khi bóng tối bủa vây thì im lìm kiên cố với ánh sáng tỏa ra từ bên trong, khi gió mưa thì vang lên những âm thanh như chuông gió. Cá nhân tôi thấy, tác phẩm Tháp mâm có tạo hình rất đẹp, vừa thanh cao, vừa vững chãi nhưng nó vẫn mang hơi hướng kể chuyện, nhiều lời. Kết hợp với một tác phẩm trình diễn mang nhiều chất thơ, cùng với những vật liệu đũa tre, áo truyền thống, tác phẩm rất dạt dào tình cảm, rất Ly Hoàng Ly. “Những chiếc mâm giống nhau tạo ra những hình ảnh buồn tẻ, giống như cuộc sống của người phụ nữ truyền thống. Nhưng hãy nhìn vào những khát vọng bên trong của người phụ nữ... Nếu bên ngoài là một màu trắng bất động, thì khi ta đi vào bên trong lòng trái núi (tháp), sẽ thấy một sự xáo trộn, rực nóng. Những bức hình khỏa thân của phụ nữ phương Tây đang bay tán loạn. Hình ảnh ấy diễn tả những khát vọng thầm kín của người phụ nữ Việt Nam, hay nói chung là phụ nữ châu Á trong thời đại ngày nay. Đó là cái mâu thuẫn nội tại của người phụ nữ trong thời đại hội nhập Đông - Tây” - Ly Hoàng Ly nói.

Sau này, tác phẩm Bầu sữa của chị tại Festival Mỹ thuật trẻ (Đại học mỹ thuật Hà Nội, tháng 3-2006) là tác phẩm tôi đặc biệt yêu thích. Cũng là những cấu trúc vú sắc nhọn bằng kim loại vươn cao, lấy cảm hứng từ nóc những cao ốc hiện đại - những bầu vú hiện đại. Chị không đặt những bầu vú này dưới đất mà treo trên tường, đưa ra hiệu quả thị giác vừa nguy hiểm thách thức bởi những góc nhọn chĩa thẳng vào người xem, vừa lạnh lùng vừa tỏa sáng bởi chất liệu kim loại. Tác phẩm kiệm lời và tinh xảo. Sức mạnh của kim loại vừa công nghiệp lạnh lùng vừa quyến rũ vì độ sáng và sắc nét. Nó đưa cho người xem những yếu tố bất ngờ và sợ hãi nhưng vẫn tò mò muốn tiến sát lại gần. Nó không quá to như tháp mâm khiến người xem có thái độ tôn thờ. Với một kích thước hợp lý khiến cho khi đứng trước nó, ở một vài khoảnh khắc, tôi có một cảm giác về sự tò mò của ham muốn. Rõ ràng bầu vú rất đẹp, rất khêu gợi nhưng nó cũng nguy hiểm và sắc nhọn. Nó làm ta sợ hãi nhưng vẫn muốn đưa tay chạm thử vào. Các "bầu sữa” được làm từ những chất liệu kim loại khác nhau: đồng, nhôm Một số bầu sữa bị đục nhiều lỗ thủng Một bầu sữa lớn nhất được ghép từ bốn bầu sữa bé Đây là một trong những tác phẩm của Ly Hoàng Ly mà tôi yêu thích nhất.

Tôi sinh sau chị 10 năm, có cuộc sống, những kinh nghiệm và mối quan tâm khác chị, nên tôi không có cách suy nghĩ và quan niệm giống chị về nghệ thuật. Nhưng ở tác phẩm và con người của Ly Hoàng Ly, tôi luôn tìm thấy một niềm hân hoan, một niềm động viên chia sẻ rất dịu dàng của phụ nữ dành cho nhau. Tôi luôn ngưỡng mộ và yêu mến Ly Hoàng Ly cùng với các tác phẩm của chị. Tôi biết, Ly Hoàng Ly là người được sinh ra để sáng tác nghệ thuật.

 

Nguồn : Tạp chí VHNT số 307, tháng 1-2010

Tác giả : Nguyễn Phương Linh

Ý kiến bạn đọc

Loading.....

(Vui lòng điền đầy đủ thông tin và gõ nội dung bằng tiếng Việt có dấu)

Bài viết liên quan