Nghệ thuậtMỹ thuật-Kiến trúc

Thứ Năm, 15/03/2012 | 00:00 GMT+7

BỘ MẶT CỦA MỸ THUẬT VIỆT NAM BAO GIỜ SẼ KHÁC?

LTS: Hội Mỹ thuật Việt Nam - ngôi nhà chung của đội ngũ nghệ sĩ nghệ thuật tạo hình - hiện có hơn 1.000 hội viên, thuộc các chuyên ngành hội họa, đồ họa, điêu khắc, lý luận và phê bình. Để trở thành hội viên, người ta phải có được ít nhất một triển lãm cá nhân hoặc 5 công trình nghiên cứu, phê bình được đăng tải trên báo chí hoặc sách đã xuất bản. Quy định này cho thấy, những hội viên đều là người có thành tựu lao động sáng tạo nghệ thuật nhất định. Thông qua các hoạt động triển lãm và xét giải thưởng khu vực hàng năm, Hội luôn muốn khẳng định các đóng góp đều đặn của mình vào thành tựu văn hóa nghệ thuật chung của đất nước. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, việc duy trì một cách thức hoạt động từ gần hai thập niên trước liệu có còn phù hợp? Việc nhiều nghệ sĩ trẻ có tài năng không xin gia nhập Hội liệu có phải là một cảnh báo về chất lượng hoạt động của một hội nghề nghiệp?

Từ nhiều năm nay, Hội MTVN đều đặn tổ chức các cuộc triển lãm mỹ thuật ở từng khu vực trên cả nước nhằm đãi cát tìm vàng, những tác giả và sáng tác nổi bật của hoạt động mỹ thuật, để từ đó bình chọn tác phẩm được giải thưởng hàng năm của Hội. Giải thưởng đó là vinh dự cho mỗi cá nhân và mặc nhiên như một sự vinh danh nghệ thuật của nghệ sĩ qua từng năm sáng tác. Sau nhiều năm tiến hành, Hội đã phát hiện được một số tài năng mỹ thuật mới ở địa phương đồng thời cũng khẳng định tên tuổi một số tác giả đều đặn tham gia các triển lãm của Hội và liên tục giành được giải thưởng.

Trong chừng mực nào đó, chất lượng nghệ thuật các tác phẩm trong triển lãm mỹ thuật do Hội tổ chức hàng năm ở các khu vực, có thể được coi như phong vũ biểu, chỉ dấu thực trạng sáng tác mỹ thuật chính thống của MTVN. Sáng tác mỹ thuật cũng như mùa vụ, có năm xuất hiện nhiều tác phẩm đẹp và gương mặt nghệ sĩ mới, tiềm năng ở các lĩnh vực khác nhau và cũng có năm thất thu, không nhiều tác giả, tác phẩm đột biến, gây cuốn hút người xem. Điều đó cũng rất tự nhiên, bởi chất lượng nghệ thuật không hề phụ thuộc vào mong muốn chủ quan, duy ý chí.

Tuy nhiên, ở bề chìm vẫn có những nghệ sĩ âm thầm sáng tác, vì nhiều lý do khác nhau, họ không tham gia vào các sự kiện do Hội tổ chức nhưng trong bình diện văn hóa toàn xã hội, không thể không nhắc tới những hoạt động sáng tạo này. Do đó, khó có thể đánh giá toàn bộ thành tựu sáng tác mỹ thuật từng năm trên cả nước chỉ thông qua những kết quả triển lãm khu vực do Hội tổ chức.

Vấn đề đặt ra là, những tác giả, tác phẩm được giải thưởng hàng năm của Hội có thực sự đem lại những tác động nào đó tới đời sống văn hóa xã hội của địa phương cũng như cả nước không? Và tại sao bấy lâu nay, những tác phẩm được các giải thưởng của Hội lại ít nằm trong tầm ngắm sưu tập của hệ thống bảo tàng. Trong số những nghệ sĩ thường xuyên được giải thưởng của Hội, có rất ít người thực sự là những tác giả mỹ thuật được thị trường và dư luận quan tâm. Câu hỏi này được đặt ra từ nhiều năm trước và đến bây giờ vẫn không có lời giải đáp. Nghệ sĩ nhiều lần được nhận giải thưởng cuả Hội, điều này cũng có hai mặt của nó: một mặt, giải thưởng như một sự đánh giá phẩm chất lao động, sáng tạo nghệ thuật của họa sĩ, có tác dụng động viên tinh thần, vật chất nhất định; mặt khác lại dễ tạo ra tâm lý tự mãn, ngủ quên trong chiếc gối êm ảo tưởng về nghệ thuật của nghệ sĩ. Việc các giải thưởng được trao nhiều lần cho một phong cách dễ tạo sự ngộ nhận định hướng thẩm mỹ, lâu dần thành lối mòn tư duy sáng tạo; không kích thích những khám phá nghệ thuật mới. Điều này trên thực tế đã xảy ra.

Tại sao những tên tuổi nổi bật, đang hoạt động liên tục hiện nay trong đời sống MTVN, đồng thời họ là những gương mặt được sưu tập, quan tâm và khuếch trương tại một số hội chợ nghệ thuật, triển lãm quốc tế, lại ít tham gia vào những sự kiện triển lãm hàng năm của Hội? Bao giờ, Hội kết nối được những sáng tác ở cả hai lực lượng này thì bộ mặt MTVN sẽ khác, hoạt động sáng tác sẽ khác nhiều.

Hiện nay, xu thế đổi mới hoạt động đang xuất hiện khi các cơ quan quản lý và hội nghề nghiệp đang cố gắng tạo ra nhiều phương thức triển lãm mới, để tập hợp nhiều hơn những gương mặt nghệ sĩ trẻ với mọi khuynh hướng biểu hiện nghệ thuật thông qua các triển lãm như Festival mỹ thuật trẻ toàn quốc, Biennale mỹ thuật trẻ TP.HCM, tuy nhiên đây mới chỉ là bước đầu.

Hội đã cố gắng rất nhiều, cần mẫn tạo chỗ dựa cho hoạt động phong trào, liên kết được với các chi hội ở địa phương... để bền bỉ góp phần nuôi dưỡng những ước mơ nghệ thuật ở các vùng miền. Thông qua các triển lãm mỹ thuật khu vực, nhiều nghệ sĩ ở địa phương mới có cơ hội gặp gỡ và trao đổi, khoe thành quả lao động nghệ thuật của mình. Không có điều kiện sống và làm việc như các họa sĩ ở những đô thị lớn, hoạt động sáng tác thường xuyên, có được nơi trưng bày tác phẩm dễ dàng hơn, nhiều họa sĩ ở các địa phương mong chờ đến dịp, hàng năm lại được tham gia triển lãm mỹ thuật khu vực, để được trưng bày, ngắm thành quả lao động nghệ thuật hiếm hoi của mình, sánh vai cùng đồng nghiệp, bè bạn. Giải thưởng có hay không cũng chưa chắc đã quan trọng, và cũng khó mà dám nghĩ đến, nhưng qua mỗi kỳ triển lãm là mỗi thời gian họ dường như cảm thấy có một đời sống khác, trở nên có giá trị hơn, có ích hơn cho chính mình và cũng có giá trị hơn với vợ con, gia đình, bạn bè, hàng xóm khi vẫn còn chứng tỏ là một lớp người khác- nghệ sĩ, vẫn le lói chút lửa nghệ thuật chưa tàn sau bao nỗi gian truân mưu sinh. Mỗi dịp triển lãm cũng là động lực để ôn lại những bài học nghệ thuật được đào tạo bài bản, những mơ ước vị nghệ thuật chân thành từ những năm còn học các trường mỹ thuật.

Những cố gắng tổ chức thường niên các triển lãm mỹ thuật khu vực của Hội phối hợp cùng các chi hội địa phương cũng đã để lại dấu ấn nghệ thuật trong giai đoạn vừa qua. Các triển lãm cũng giới thiệu được nhiều tác phẩm nghệ thuật có chất lượng tốt, đồng đều, chứng tỏ tài năng nghệ thuật ở các địa phương không thiếu và nếu có một hội đồng nghệ thuật có chuyên môn cao, công tâm thì sẽ chọn ra được những tác phẩm nghệ thuật có nghề nghiệp và tính sáng tạo để trao giải. Tuy nhiên, vẫn chưa có nhiều tác phẩm mỹ thuật thực sự nổi bật, có cách đặt vấn đề sâu sắc và trực diện tới nhiều khía cạnh của cuộc sống, thiếu những sự bứt phá mạnh mẽ về ngôn ngữ và ý tưởng nghệ thuật mà nhìn chung một ấn tượng dễ nhận là một tâm trạng nghệ thuật bình ổn, hiền lành, vô lo và hình thức an toàn đèm đẹp qua các kỳ triển lãm.

Trước sự ổn định, đồng đều về chất lượng chuyên môn nghệ thuật của các tác phẩm được trao giải thưởng hàng năm của Hội thời gian qua, đã có ý kiến cho rằng đến lúc cần có những thay đổi công tác tổ chức các hoạt động mỹ thuật có tính quốc gia. Bởi Hội vẫn đều đặn tổ chức triển lãm, đã sàng lọc, tuyển đánh giá sơ bộ chất lượng nghệ thuật của từng năm và trao giải thưởng cho các tác phẩm mỹ thuật ở các khu vực, do đó, sau 5 năm các tác phẩm được giải thưởng của Hội nên được tập hợp lại triển lãm. Qua đó, giới chuyên môn và công chúng nghệ thuật có thể có cái nhìn rõ ràng hơn về hoạt động mỹ thuật của cả nước với các tác phẩm đã được sàng lọc nhất định về chất lượng chuyên môn, và nếu tác phẩm nào được trao giải thưởng triển lãm của các giải thưởng Hội thì hẳn phải vinh dự lắm. Số lượng tác phẩm trưng bày trong triển lãm mỹ thuật toàn quốc sẽ ít đi, ban tổ chức sẽ đỡ vất vả hơn, và quan trọng nhất là công chúng được mời thưởng thức mâm cỗ nghệ thuật chất lượng chọn lọc hơn, không gây bội thực, xô bồ.

Những triển lãm chuyên đề, không định kỳ có tính chất toàn quốc cũng là một cơ hội khác cho các nghệ sĩ để tránh áp lực dồn vào hết triển lãm mỹ thuật toàn quốc 5 năm một lần như cách làm hiện nay. Đã đến lúc hoạt động mỹ thuật cần thay đổi, bên cạnh các bộ phận chức năng, ngành vốn có, Hội nên mạnh dạn sử dụng đội ngũ những curator độc lập, phối hợp tổ chức triển lãm cùng hội đồng nghệ thuật chuyên ngành, chắc chắn sẽ đem lại các cách làm việc và suy nghĩ mới, dân chủ hơn và bao quát toàn diện hơn. Có thể áp dụng một phương thức khác trong tìm kiếm tài năng là bên cạnh việc tổ chức các triển lãm tập trung đông đảo nghệ sĩ tham gia để bình chọn tác phẩm có chất lượng, cũng cần qua các nguồn thông tin khác nhau, từ curator độc lập, chủ động tìm kiếm để xét giải những tác phẩm xuất sắc của các nghệ sĩ đã công bố trong từng năm nhưng lý do nào đó không tham gia kỳ triển lãm chung của Hội. Thế nhưng, đó là những tham vọng thay đổi ở tương lai, hy vọng đó là tương lai gần.

2. Triển lãm Các tác phẩm được giải thưởng tại các triển lãm mỹ thuật khu vực năm 2011 của Hội được trưng bày tại nhà 16 Ngô Quyền Hà Nội. Ấn tượng chung về triển lãm này là không có những điều bất ngờ lớn. Chất lượng các tác phẩm hội họa có vẻ đuối hơn so với điêu khắc và đồ họa. Ngành mỹ thuật ứng dụng tham gia với một số thiết kế đồ trang sức và logo quảng cáo nhưng thực sự rất khiêm tốn so với sự hùng hậu về kích thước và số lượng các tác phẩm điêu khắc, hội họa. Điều này không phản ánh đúng thực tế bên ngoài xã hội khi thiết kế thời trang, đồ trang sức, đồ gỗ gia dụng nội thất, quảng cáo truyền thông,…đang là những ngành tạo ra nhiều sản phẩm và phát triển nhanh nhất trong thời gian qua.

Xin điểm qua một số tác phẩm: hội họa có tranh Đường vành đai 3, sơn mài, giải B khu vực I (Hà Nội) của Nguyễn Văn Chuyên. Nguyễn Văn Chuyên là người có duyên với giải thưởng của Hội, có một kỹ thuật sơn mài khá chắc tay, chất sơn trong, màu trầm tối, và bút pháp trừu tượng dễ nhận biết, vẽ dụng công tỉ mỉ với các hình tản mạn, tan vỡ chồng lấp. Sớm nổi danh và sớm định hình bút pháp riêng, Nguyễn Văn Chuyên dường như an phận trong thế giới trừu tượng của riêng mình. Tương tự, trường hợp Đặng Mậu Triết (Huế) với Dấu thời gian, sơn dầu, giải B, khu vực IV- Bắc Miền Trung, với một tổ hợp các hình nét, cấu trúc phức tạp, đa hướng, kỹ thuật tổng hợp gây ấn tượng về sự đổ vỡ, phôi pha… Thế nhưng hình thức này không còn mới lạ so với giới nghệ thuật và với chính tác giả. Lê Thanh Tùng (Long An) trong Góc quê, sơn mài, giải A, khu vực VIII - đồng bằng sông Cửu Long lại có được một cái nhìn đa cảm, giàu chất hội họa qua phong cảnh mấy mái nhà rơm tạo hình đẹp, nét tiết chế và hòa sắc sáng, êm. Văn Chiến (Hà Nội), tác giả đồ họa quen thuộc, gần đây chuyển sang sáng tác với chất liệu sơn mài. Tranh Đền Bảo Lộc, Nam Định, sơn khắc, giải C - khu vực I, của họa sĩ tìm tòi hệ thống cấu trúc phức tạp của đường nét sơn khắc với những mảng vàng son rộn ràng, kỳ bí. Nguyễn Viết Huy (Kon Tum) với Đêm trăng cao nguyên, sơn dầu, giải A - khu vực V- Miền Trung Tây Nguyên và giải thưởng Hội, vẽ về chính con người, phong cảnh, văn hóa của vùng đất tác giả đang sống. Mặc dù đề tài, ánh sáng, hòa sắc, hình tượng quá quen thuộc vì đã có nhiều tác giả khác từng khai thác nhưng cũng thể hiện được góc nhìn riêng, gợi được cái âm vọng, hùng vĩ của phong cảnh cao nguyên tuy kỹ thuật sơn dầu chưa hoàn thiện…

Các tác phẩm Ngày mới của Đỗ Đức Khải (Hải Dương), sơn mài, giải B - khu vực II- đồng bằng sông Hồng; Thảm họa đã qua của Trần Phi Trường (Hà Nội), sơn mài, giải B - khu vực I; Niềm tin của Nguyễn Đắc Nguyên (Đồng Tháp), chất liệu tổng hợp, giải C - khu vực VIII; Kẻ chợ của Nguyễn Thái Thăng, sơn dầu, giải C - khu vực I; Bất biến của Lê Kim Thuần (Tuyên Quang), sơn dầu, giải C - khu vực III và giải thưởng Hội; Nhạc rừng của Lò An Việt (Sơn La), sơn dầu, giải C - khu vực III; Vào mùa của Phúc An (Tiền Giang), sơn dầu, giải B - khu vực VIII; Đặc công rừng Sác của Phạm Ngọc Liệu (Hà Nội), acrylic, giải C - khu vực I,… cũng cho thấy sự đa dạng về đề tài, cách biểu hiện trong các tác phẩm được giải thưởng, nhưng thực sự nghệ thuật và kỹ thuật chưa gây ấn tượng thuyết phục mạnh với người xem.

Trong lĩnh vực đồ họa, mặc dù có ít tác phẩm được giải thưởng nhưng chất lượng của chúng lại được nhìn nhận một cách tích cực. Tác phẩm Đông về, khắc gỗ của Vũ Bạch Liên (Hà Nội), giải B - khu vực I và giải thưởng Hội có tình cảm lãng mạn, xao xác của thiên nhiên, gợi đến vẻ đẹp đạm bạc của những tranh thủy mạc đơn sắc Trung Hoa nhưng mang tinh thần tự do phóng khoáng qua lối khắc hiện đại. Nguyễn Huy Lộc với Rừng, cây, đất, nước, khắc trên ván bìa PDF, giải B - khu vực V lại chọn hướng khác. Tác giả trưng bày để nguyên ván khắc nhằm khoe chất thô, mộc và hiệu quả thị giác của độ nông sâu, chi tiết của từng đường xúc, khắc, hình và nét đan xen cách điệu, có tính trang trí cao.

Tác giả Vũ Đình Tuấn, với Quý bà với bóng đen, khắc gỗ, giải B - khu vực I, tìm kiếm ấn tượng thị giác mạnh, hiện đại với lối tạo hình khá chắt lọc, giàu tính trang trí từ các hình tượng, màu chắc, thắm, nét to khỏe nhưng vẫn mềm mại, nữ tính. Cũng là một nghệ sĩ luôn có duyên với các giải thưởng của Hội, Vũ Đình Tuấn là một người tinh tế, có nhiều năng lực tạo hình và trong khi nhiều người khác mong có thêm sự lãng mạn và kỹ năng nghề nghiệp thì có lẽ, họa sĩ lại cần tiết chế bớt phần tài hoa dư thừa của mình.

Điêu khắc cũng góp vào triển lãm một số tác phẩm gây được sự chú ý khi đề cập đến vấn đề biển đảo như Kình ngư của Nguyễn Phúc Tùng (Hà Nội); và Phan Đình Tiến (Quảng Bình) Trái tim của biển, chất liệu tổng hợp, giải A- khu vực IV. Nghệ thuật của Phan Đình Tiến luôn cục mịch, chân chất, tác phẩm Trái tim của biển được trao giải có lẽ nhờ ý tưởng độc đáo: một thùng phuy dầu cũ rách nát đầy vết cắt, khâu, với những đầu ống dẫn, ống hút dày đặc gắn trên bề mặt, tất cả sơn màu đen gợi liên tưởng đến hình ảnh trái tim - một thiên nhiên biển khơi đang đầy đớn đau, thương tích và mệt mỏi…

Nguyễn Lưu (Vĩnh Phúc) có nhóm tượng Bà cháu, gỗ, giải B - khu vực II Tây Bắc - Việt Bắc, nhiều tình cảm và dung dị, đồng thời gợi đến thủ pháp tạo hình của nhà điêu khắc Hứa Tử Hoài. Cũng dung dị và đề cao biểu hiện bề mặt của chất liệu, Khổng Đỗ Tuyền (Hà Nội), với Vết hằn, gỗ, giải B - khu vực I, đang tìm kiếm một hướng đi riêng cho điêu khắc của mình. Tác giả tôn trọng vẻ đẹp hình thức của chất liệu tự nhiên, chỉ can thiệp chừng mực trong việc diễn khối, hướng tới tính chất suy tưởng và trầm mặc trong sáng tác của mình.

Tác phẩm Dơi của Trần Việt Hưng, TP.HCM, chất liệu tổng hợp, giải A - khu vực VI và giải thưởng Hội, lại cho thấy một cách suy nghĩ khác, đan xen sự siêu thực huyền ảo với đầu óc tưởng tượng tinh nghịch của trẻ thơ. Không đề cập trực tiếp đến đời sống nhưng tác phẩm lại là một điểm nhấn sảng khoái trong phòng triển lãm, bởi hình thức và cấu tứ khác lạ. Tác phẩm dẫn dắt người xem vào thế giới tưởng tượng, vào những câu chuyện cổ tích vừa ma mị vừa thích thú. Những bàn tay- dơi mời gọi, hay kêu đòi… gợi sự đồng cảm tới những cánh tay vươn dài khẳng khiu, hoang dại trong những tranh mộc bản của Lý Trần Quỳnh Giang.

Thế giới đang thay đổi nhanh chóng, biến đổi sâu sắc những điều kiện sống vật chất và tinh thần. Bên cạnh những lợi ích mà khoa học công nghệ và đời sống sản xuất công nghiệp đem lại thì xã hội văn minh cũng xuất hiện nhiều hệ lụy, nhiều nguy cơ do quá trình công nghiệp hóa, sản xuất dư thừa hàng hóa mang lại. Mọi thay đổi về cấu trúc xã hội, hệ thống phúc lợi, những mối quan hệ ràng buộc theo truyền thống cũ gia đình, công việc trở nên lỏng lẻo, điều kiện sinh hoạt, cư trú được cơ động, áp lực cạnh tranh cao… ngày càng giải phóng tính tự do, chủ động của con người cá nhân. Thậm chí, sự phát triển thái quá của ý thức cá nhân có thể trở thành mối nguy hiểm cho sự gắn kết xã hội.

Xã hội Việt Nam với tiến trình toàn cầu hóa diễn ra sâu rộng cũng đối mặt với những thách thức và cơ hội tương tự. Ngoài những vấn nạn có tính toàn cầu và chịu thách thức chung, Việt Nam còn chịu đựng những áp lực riêng. Bên cạnh những vấn đề kinh tế xã hội phải đối mặt gay gắt trong cạnh tranh kinh tế quốc tế khi gia nhập vào sân chơi chung, văn hóa của quá trình hội nhập cũng thay đổi bởi những biến động tâm lý, xã hội, lối sống mang lại. Những nguy cơ ảnh hưởng đến đời sống của con người Việt Nam ngày càng được nhận diện rõ: hiểm họa ô nhiễm môi trường; hiệu ứng nhà kính và sự biến đổi khí hậu toàn cầu; phá rừng, rác thải công nghiệp, đô thị hóa kèm theo mất đất nông nghiệp, hiểm họa từ chính thực phẩm, đồ dùng nhiễm hóa chất độc, di chứng chiến tranh… Quá nhiều mối lo toan, quá nhiều áp lực cạnh tranh tồn tại phát triển, đồng thời khủng hoảng niềm tin, thần tượng và ảnh hưởng tinh thần dân chủ phương Tây về tự do cá nhân, con người Việt Nam hiện đại năng động và thực dụng hơn, cho nên dễ trở thành những thực thể lầm lỳ, phân rã và vô cảm hơn… Bên cạnh đó là vấn đề bức thiết sống còn liên quan đến chủ quyền lãnh thổ, biển đảo và sự tồn vong của dân tộc.

Tất cả những vấn đề trên đang là nguồn đề tài phong phú, có thể gợi mở nhiều suy nghĩ của nghệ sĩ khi đối mặt với cuộc sống. Chỉ khi gắn kết được xúc cảm cá nhân với những mối quan tâm chung của cộng đồng thì mỹ thuật mới giãi bày được tâm trạng chung của đồng loại.

         Chẳng lẽ, ý thức về thân phận con người, về thân phận dân tộc trong thời cuộc nhiều biến động bất an lại không thể trở thành đối tượng của mỹ thuật hay sao?

Nguồn : Tạp chí VHNT số 333, tháng 3-2012

Tác giả : Phạm Quốc Trung

Ý kiến bạn đọc

Loading.....

(Vui lòng điền đầy đủ thông tin và gõ nội dung bằng tiếng Việt có dấu)

Bài viết liên quan