Văn hóaVăn hóa cổ truyền

Thứ Năm, 23/02/2017 | 10:56 GMT+7

BẢO TỒN, PHÁT HUY GIÁ TRỊ LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG LÀNG XUÂN TRẠCH

Làng Xuân Trạch thuộc xã Xuân Canh, huyện Đông Anh, Hà Nội, là một ngôi làng cổ ven sông, có hệ thống thiết chế văn hóa tín ngưỡng đa dạng. Trong đó, phải kể đến đình làng Xuân Trạch, nơi thờ Xạ Thần Quốc Lang, con trai thứ 5 của vua Hùng thứ 17; đền mẫu thờ bà Trương Trinh Ngoạn tự hiệu Ngoạn Phi Vân, mẹ Xạ Thần Quốc Lang. Hàng năm, làng Xuân Trạch tổ chức lễ hội để tưởng nhớ thành hoàng làng, những nhân vật lịch sử trong buổi đầu dựng nước và giữ nước.

1. Vài nét về lễ hội truyền thống làng Xuân Trạch

Theo cổ lệ của làng, hội làng được tổ chức trong 5 ngày, từ ngày mùng 8 đến 13 - 3, chính hội vào ngày mùng 10, nổi bật với lễ rước nước. Ngày nay, ngày hội và các kỳ lễ của làng không được tổ chức dài ngày như trước nhưng vẫn được dân làng ghi nhớ và tổ chức đều đặn hàng năm (1).

Do hoàn cảnh lịch sử, lễ hội làng Xuân Trạch bị gián đoạn một thời gian dài, đến năm 1997, lễ hội được khôi phục lại, đáp ứng nguyện vọng dân làng, đồng thời góp phần làm phong phú đời sống văn hóa tinh thần của họ.

Công tác chuẩn bị lễ hội

Để lễ hội truyền thống của làng diễn ra chu đáo, thuận lợi thì công tác chuẩn bị phải kỹ càng, cẩn trọng từ một tháng trước đó. Người ta cho rằng, sự thành kính ngay từ những bước đầu sẽ làm đức thành hoàng thấu hiểu, độ trì cho dân làng được mùa màng tươi tốt, dân khang vật thịnh. Trước thời gian diễn ra lễ hội, dân làng họp bàn để cử ra cai đám, chủ tế, chuẩn bị lễ vật dâng cúng và tập luyện cho ngày hội. Bên cạnh đó, ban tổ chức lễ hội cần chuẩn bị cơ sở vật chất cho việc tổ chức các trò chơi dân gian có trong lễ hội như: trang phục, đạo cụ, sân chơi… Ban tổ chức có những quy định chặt chẽ trong việc lựa chọn người tham gia vào các hoạt động của lễ hội, những người được phân công tham gia một cách vui vẻ, tự nguyện.

Tiến trình lễ hội

Lễ hội được diễn ra ở đền và đình làng, cầu mong thành hoàng làng linh thiêng che chở, đem lại no ấm hạnh phúc bình yên cho cả cộng đồng. Ngày nay, các thủ tục, nghi lễ diễn ra trong lễ hội về cơ bản vẫn được giữ nguyên, tuy nhiên có một số thủ tục được giản lược. Hội làng được tổ chức trong một ngày, ngày mồng 10-3 âm lịch. Nét nổi bật nhất trong lễ hội làng Xuân Trạch là lễ rước nước và lễ tắm tượng thánh.

Sáng ngày mùng 10-3, ban tổ chức, các cụ cao niên, các ban ngành đoàn thể cùng đông đảo bà con dân làng tập trung tại sân đình làm lễ khai hội, sau đó sắp xếp đội hình để đi rước nước. Nghi lễ này có ở hầu hết ở những làng ven sông, thuần nông. Bởi, đối với nghề nông, nước là yếu tố quan trọng hàng đầu, ăn sâu trong tâm thức của cư dân nông nghiệp. Lễ tắm tượng, lễ cầu mưa hay lễ rước nước về thờ cúng là một hành động thiêng liêng của tín ngưỡng cầu nước có từ xa xưa. Nó đều thể hiện ước nguyện của con người về một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, bội thu.

Trước khi rước nước, một người cao tuổi đánh hồi trống cái phát lệnh. Khi tiếng trống vang lên, một cụ cao niên (thường là chủ tế) vào trong lễ thánh, tiếp đến ban lãnh đạo xã dâng lễ xin phép thành hoàng làng đi rước nước. Lễ đi rước nước gồm 6 mâm: gồm mâm ở đình, mâm ở đền, mâm ở chùa và ba mâm mang ra sông cúng thần sông. Hai mâm lễ mang ra sông được đưa cho người lái thuyền, làm lễ cầu thần sông xin được che chở để đoàn đi lấy nước được thuận buồm xuôi gió. Còn một lễ sẽ được ông chủ tế và một vị cao niên có uy tín trong làng làm lễ trên sông xin thần cho phép được lấy nước về.

Đoàn rước nước đi thành hai hàng, theo thứ tự đã được sắp xếp. Đoàn rước nước đi ra bờ đê đến gốc gạo đầu làng làm lễ xuống thuyền, chia ra thành 2 - 3 thuyền tùy theo số lượng người. Những năm gần đây, ban tổ chức bố trí thêm cả tàu để đáp ứng nhu cầu theo đoàn rước ra giữa dòng của nhân dân và du khách. Nước được lấy ở khu vực giữa ngã ba sông nơi hợp lưu giữa sông Đuống và sông Hồng. Sau khi làm thủ tục xin phép thần sông, ông chủ tế bắt đầu múc nước vào chóe. Trước khi múc nước, người ta thả một vòng tròn đường kính khoảng 30 cm được quấn dây màu đỏ, khi múc nước phải múc qua vòng đó để tránh những uế tạp trên sông, ngăn không cho cấn cát bụi lọt vào, để nước được thanh khiết nhất. Chủ tế bên đình múc 7 gáo vào chóe bên đình, còn chủ tế bên đền múc 9 gáo vào chóe bên đền. Sau đó, đoàn bắt đầu rước nước về.

Khi trở về đến ngã rẽ, đám rước chia làm hai khối: một đội đi theo tiếng trống chiêng và tiếng nhạc rẽ về bên đình làng, một đội rẽ về bên đền. Đội rước nước bên đình về đến sân đình tập trung nghỉ ngơi. Các cụ phụ lão trong ban tế chuẩn bị lấy nước được rước về làm lễ tắm thánh sau đó thực hiện nghi thức tế lễ.

Bên đền, các cụ bà sẽ lấy nước rước về làm lễ mộc dục, lau đồ thờ bên ban thờ mẫu, sau đó chuẩn bị đội dâng hương làm lễ tế thánh mẫu ở đền (2).

Lễ tắm thánh

Trong lễ hội làng Xuân Trạch, ngoài ý nghĩa khát khao ước vọng một năm mưa thuận gió hòa, cây cối tốt tươi, vạn vật sinh sôi nảy nở thì tục rước nước còn có một ý nghĩa khác, đó là lấy nguồn nước được chảy từ quê cha đất tổ ở Bạch Hạc - Việt Trì mang tắm cho con vào ngày sinh để khai thông thất khướu, để có trí tuệ và thể lực hơn người. Trước đây, lễ tắm thánh diễn ra trong một ngày nên được tiến hành đầy đủ hơn. Ngày nay, nghi lễ tắm thánh được làm một cách tượng trưng và nhanh chóng hơn.

Sau khi đội rước nước về đến đình làng, hai thanh niên khiêng chóe đựng nước được phủ tấm vải đỏ vào trong hậu cung rồi đi ra để các cụ trong ban tế làm lễ tắm thánh. Hội Tư văn bầu ra ba người trong ban tế vào làm lễ. Ba người được bầu chọn là những người từ 50 tuổi trở lên có phẩm chất đạo đức tốt, có uy tín, có học thức, thành đạt trong cuộc sống, gia đình yên ấm, con cái đề huề, có ý thức thanh khiết trước cửa thánh.

Lễ tắm thánh được làm một cách tượng trưng bằng cách lau rửa bài vị, ngai thờ, phủi bụi trên mũ áo, hia và các vật dụng của thánh trong hậu cung. Mọi hành động trong nghi thức đều phải cẩn thận, nghiêm túc. Trước tiên, cần chuẩn bị một chậu thau nhỏ đựng nước, một gáo múc nước bằng gỗ, một khăn lau nhỏ để trong chậu thau, một khăn to dùng để lau khô bài vị. Sau đó múc nước ở chóe vào chậu thau để chuẩn bị cho việc tắm thánh, khi nào nước đục phải thay nước khác. Màn phủ ở ngai thờ từ từ được tháo ra, nhấc bài vị có tên hiệu của thành hoàng làng lên để rửa bằng nước thiêng, sau đó lau khô.

Lễ tắm thánh kết thúc, ba người đi ra báo lại cho Hội Tư văn và ban tổ chức chuẩn bị đội hình hành lễ tế thánh. Làm lễ tế xong ban tế ra bàn nghỉ ngơi, dân làng, các ban ngành đoàn thể, các làng lân cận và khách thập phương vào làm lễ (3).

Bên cạnh các nghi thức, nghi lễ, hội làng Xuân Trạch còn diễn ra các trò chơi dân gian như: thi đập niêu, thổi cơm, bịt mắt bắt dê, đuổi bắt vịt dưới ao, chơi diều sáo... Những trò chơi diễn ra trong lễ hội là dịp để dân làng thêm gắn kết và bảo lưu giá trị di sản văn hóa truyền thống của làng Xuân Trạch.

2. Giá trị của lễ hội truyền thống làng Xuân Trạch

 Lễ hội làng Xuân Trạch có giá trị lịch sử sâu sắc bởi nó chứa đựng những minh chứng về một thời kỳ lịch sử hào hùng của dân tộc nói chung và quá trình khởi dựng, phát triển vùng đất Xuân Trạch, xã Xuân Canh nói riêng.

 Lễ hội là môi trường giáo dục tự nhiên mà hiệu quả nhất về truyền thống yêu nước, đoàn kết chống giặc ngoại xâm. Tham dự lễ hội, cộng đồng người dân Xuân Trạch được cùng nhau ôn lại lịch sử hào hùng của vùng đất và nhắc nhở con cháu truyền thống uống nước nhớ nguồn, ghi khắc công ơn những người có công với dân, với làng, với nước.

Lễ hội làng Xuân Trạch có giá trị tăng cường mối đoàn kết, gắn bó giữa các thành viên trong làng, giữa các thôn xóm, gia đình… từ việc chuẩn bị lễ vật cho đến các hoạt động nói chung của lễ hội. Đây chính là chất kết dính của các thế hệ, cộng đồng dân cư, là phương tiện cho việc đối thoại, cùng nhau chia sẻ, hưởng thụ và trân trọng các giá trị văn hóa truyền thống. Đây là môi trường bảo tồn, giáo dục và lưu truyền văn hóa truyền thống. Là biểu tượng của sự cố kết cộng đồng và biểu dương sức mạnh tập thể mà ở thời điểm nào cũng cần gìn giữ và phát huy.

Lễ hội làng Xuân Trạch được nhân dân gửi gắm ước mơ, khát vọng về cuộc sống thái bình, thịnh trị. Đây là một trong những môi trường tồn tại, nuôi dưỡng và thỏa mãn nhu cầu tín ngưỡng lành mạnh của người dân thông qua việc thờ vị anh hùng dân tộc và cũng là vị thành hoàng làng.

Lễ hội làng Xuân Trạch là môi trường thỏa mãn nhu cầu vui chơi lành mạnh và ẩm thực của người dân. Thông qua cách thức tổ chức lễ hội đình làng Xuân Trạch, phản ánh được sự ứng xử hài hòa với môi trường, ở cách chọn địa điểm cho các nghi lễ, trò chơi diễn ra rất thân thiện với môi trường, hài hòa với cảnh quan xung quanh (4).

3. Bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội truyền thống làng Xuân Trạch

Lễ hội làng Xuân Trạch đã trở thành hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng không thể thiếu nhằm đáp ứng nhu cầu của nhân dân về đời sống tinh thần, đời sống tâm linh. Để bảo tồn và phát huy giá trị của lễ hội, các cơ quan, đơn vị của thành phố Hà Nội đã thực hiện nhiều hoạt động cụ thể như:

Hàng năm, Sở VHTT Hà Nội đều kiểm tra, hướng dẫn công tác quản lý lễ hội nhằm nâng cao nhận thức, kỹ năng nghiệp vụ cho những người trực tiếp quản lý di tích cũng như cho cộng đồng cư dân. Đồng thời có biện pháp đảm bảo an ninh trật tự, quản lý tốt các dịch vụ và cảnh quan môi trường, không gian tổ chức lễ hội, tuyệt đối không để xảy ra các hoạt động mê tín dị đoan, chặt chém khách tham quan.

Phòng VHTT huyện Đông Anh đưa đình làng Xuân Trạch vào tuyến du lịch trọng điểm của huyện, kết hợp du lịch văn hóa với du lịch lịch sử. Đồng thời tăng cường công tác tuyên truyền, giới thiệu di tích và lễ hội đình làng Xuân Trạch với các địa phương trong và ngoài huyện.

Bên cạnh đó, Phòng VHTT huyện Đông Anh còn luôn quan tâm tới các cá nhân, tập thể có những đóng góp trong việc thực hành, duy trì, trao truyền các kỹ năng trong hoạt động của lễ hội, đặc biệt là có chính sách thăm hỏi, động viên trong các dịp lễ tết, hiếu hỷ... đối với những người cao tuổi. Động viên bằng cả vật chất và tinh thần đối với các thế hệ trẻ để họ tiếp tục tham gia học hỏi, thực hành di sản của cha ông để lại trong việc duy trì tổ chức lễ hội theo đúng quy trình, cách thức truyền thống.

Năm 2016, Phòng VHTT huyện Đông Anh cũng tiến hành nghiên cứu, sưu tầm, tư liệu hóa đối với lễ hội truyền thống làng Xuân Trạch. Việc nghiên cứu này là cơ sở để đánh giá những giá trị và đưa ra các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị của lễ hội.

Trong thời gian tới, để công tác bảo tồn và phát huy giá trị của lễ hội truyền thống làng Xuân Trạch đạt hiệu quả cao hơn nữa cần thực hiện đồng bộ các giải pháp mang tính khoa học và thực tiễn như: kiện toàn cơ cấu bộ máy tổ chức và quản lý lễ hội; tăng cường quản lý lễ hội bằng các biện pháp tuyền truyền, giáo dục; xây dựng quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích đình Xuân Trạch; tăng cường quản lý lễ hội bằng cách hoàn thiện các thể chế luật pháp chính sách; nâng cao chất lượng nguồn nhân lực quản lý di tích; tăng cường quản lý lễ hội bằng giám sát, kiểm tra; tăng cường quản lý dịch vụ, vệ sinh môi trường, trật tự công cộng.

_______________

1. Bạch Ngọc Dư, Bản dịch Xã thần ngọc phả bi ký, tài liệu đánh máy, Ban QLDTDT Hà Nội, 1994.

2. Nguyễn Hữu Mùi, Hồ sơ lý lịch cụm di tích đình, đền Xuân Trạch, Ban QLDTDT Hà Nội, 1995.

3. Nguyễn Thị Thanh Thủy, Lễ hội truyền thống làng Xuân Trạch, xã Xuân Canh, huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội, Luận văn thạc sĩ Văn hóa học, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, 2013.

4. Phòng VHTT huyện Đông Anh, Hồ sơ Lễ hội truyền thống làng Xuân Trạch, tài liệu lưu hành nội bộ, 2016.

Nguồn : Tạp chí VHNT số 392, tháng 2-2017

Tác giả : NGUYỄN THỊ MỸ LINH

Ý kiến bạn đọc

Loading.....

(Vui lòng điền đầy đủ thông tin và gõ nội dung bằng tiếng Việt có dấu)

Bài viết liên quan