Văn hóaVăn hóa đương đại

Thứ Hai, 14/05/2018 | 14:06 GMT+7

TÍN NGƯỠNG, TÔN GIÁO, LỄ HỘI TRONG ĐỜI SỐNG CỘNG ĐỒNG M'NÔNG PREH

Người M’nông Preh tồn tại 3 loại hình tín ngưỡng: tín ngưỡng đa thần, hồn, tô tem. Những hình thức này song hành cùng đời sống cộng đồng, làm nên những đặt trưng về văn hóa truyền thống. Niềm tin tín ngưỡng thể hiện về vũ trụ quan, nhân sinh quan, thế giới quan của cộng đồng, từ khi con người chào đời đến khi từ giã cuộc sống, từ lúc khai phá nương rẫy đến kết thúc mùa vụ. Tam giác tín ngưỡng đó là tâm thế của cộng đồng để đảm bảo cho sự trường tồn, phát triển. Có thể, trong một công việc quan trọng, một nhiệm vụ rõ ràng, điều kiện cụ thể thì tín ngưỡng này sẽ được đặt ở vị trí cao hơn, có vai trò quyết định; nhưng ở một nhiệm vụ khác, một công việc khác thì tín ngưỡng kia được coi trọng, đề cao. Hơn bao giờ hết, cộng đồng đều mong muốn mối quan hệ bền chặt giữa con người với niềm tin không bị giảm sút.

Với tín ngưỡng vạn vật hữu linh, đa thần, hồn, tô tem vật tổ, người M’nông Preh cho rằng hầu hết cuộc sống con người do thần linh chi phối; do đó con người phải tôn thờ thần linh, cúng tế thần linh để được sự che chở, chuộc tội lỗi, cầu mong cuộc sống bình yên. Người M’nông Preh gọi thần là Brah, họ quan niệm thế giới có ba tầng: trời, đất, âm phủ; mỗi tầng đều có các vị thần cai quản. Tầng trời có thần Ndu, Mặt Trời, Mặt Trăng, Ngôi Sao...; tầng đất có thần Rừng, Suối, Núi, Thác, Cây Gạo...; tầng âm phủ có thần trông coi của cải người chết, thần phán xét linh hồn người chết…

Người M’nông còn có tục sùng bái tô tem, tin vào hồn ngải, ma lai; cho rằng tổ tiên, ông bà mình có nguồn gốc từ hòn đá, con bướm. Từ đó họ thiêng hóa các đồ vật bằng đá, tôn thờ các thần Đá Đen, Đá Trắng, đồng thời kiêng cữ những loài vật, rau quả. Bùa ngải cũng có sức mạnh ghê gớm, ảnh hưởng, chi phối đời sống cộng đồng. Người Mnông cho rằng, ngải có thể cứu người, có thể làm hại người. Ma lai là hồn quỷ nhập vào xác người để quấy phá, gây tai ương cho cộng đồng.

Vấn đề tôn giáo ở Tây Nguyên là vấn đề lớn, ảnh hưởng rất mạnh trong đời sống cộng đồng. Người M’nông Preh là những cư dân bản địa quen với những tập tục truyền thống, tín ngưỡng đa thần cũng đã chịu tác động mạnh mẽ của các tôn giáo. Năm 1960, công giáo ở Đắc Nông là 3000 người, phật giáo 3800 người, tin lành 500 người. Năm 2017 toàn tỉnh có 232.909 tín đồ tôn giáo (chiếm 39% dân số), trong đó đạo tin lành có khoảng 63.830 người với 95% là dân tộc thiểu số. Ngoài những dòng chính thống trên thì các tôn giáo mới như Tin lành Đề Ga, đạo Hà Mòn, Nam Hải Vô Thượng Sư, Pháp Luân Công đã đeo bám, lôi kéo quần chúng, hoành hành trên vùng đất Tây Nguyên.

Trong hàng loạt các hoạt động văn hóa cộng đồng thì lễ hội là điểm mấu chốt, nó chứa đựng hầu hết những tín ngưỡng cơ bản của cuộc sống cộng đồng. Theo tác giả Nguyễn Tri Nguyên: “Bản chất mối quan hệ giữa lễ hội với tín ngưỡng là mối quan hệ giữa nguyên nhân, hiện tượng; nội dung, hình thức; là mối quan hệ giữa chuẩn mực giá trị với biểu tượng” (1).

Chúng ta đều đã biết tín ngưỡng là nguồn gốc của lễ hội. Trước đây, trong thời kỳ con người còn mông muội, khi phải đối diện với hàng loạt những vấn đề phát sinh trong cuộc sống, từ lao động sản xuất, bệnh tật, đau ốm, thiên tai, địch họa, cái chết… cộng đồng luôn cầu mong sự bình an đến với cuộc sống, họ tự đặt mình vào vị thế của kẻ yếu đối chọi lại với sức mạnh của tự nhiên. Do đó, niềm tin của con người được nhen nhóm, đặt ra các quy tắc ứng xử để nhận sự hồi đáp, che chở từ các đấng thần linh. Cùng với thời gian, niềm tin đã được nhân lên với sự suy nghĩ chín chắn, cũng như những hoài bão được sống vui, khỏe, có ăn, mặc, đi lại an toàn, không bệnh tật. Thực tế, sự tồn tại của con người trước áp lực giữa tự nhiên với cuộc sống càng ngày càng đối diện với những vấn đề hết sức phức tạp nảy sinh, những biến cố trong cuộc sống, nhất là cộng đồng sống trong môi trường tự nhiên, một môi trường hàm chứa những vấn nạn, rủi ro. Do đó, họ luôn có cho mình một niềm tin, hy vọng vào cuộc sống, mong muốn con người sinh sống một cách an toàn, hạnh phúc, cộng đồng được no ấm, phát triển. Cộng đồng đã tìm thấy những giá trị đích thực của niềm tin, đặt ra hàng loạt các nghi thức, nghi lễ để thỏa mãn được niềm tin, sự kỳ vọng đó. Các hình thức sinh hoạt văn hóa để phục vụ cho niềm tin, tín ngưỡng cũng dần được nâng lên mức độ cao hơn trong những sinh hoạt văn hóa cộng động có tính quy mô. Như vậy, những nghi lễ, nghi thức cũng bắt nguồn từ niềm tin, tín ngưỡng truyền thống, không có tín ngưỡng khó có thể tồn tại lễ hội; điều đó càng khẳng định rằng, lễ hội truyền thống của người Mnông Preh cũng bắt đầu từ những niềm tin, tín ngưỡng dân gian. Về quan điểm này, tác giả Lê Hồng Lý cho rằng: “Có thể nói rằng hầu hết những lễ hội cổ truyền mà ta thấy hiện nay đều xuất phát từ quan niệm vạn vật hữu linh. Từ sự bất lực của mình trước vũ trụ bao la đầy huyền bí, khi chưa được trang bị những kiến thức khoa học, khi chưa hoàn thiện bản thân mình, con người thời tiền sử tin vào các lực lượng ấy có thể tạo nên sự thành công hay thất bại cho con người trong mọi công việc. Vì thế muốn tránh được mọi may rủi, con người phải quy phục, cầu khẩn những lực lượng đó cho cuộc sống của mình” (2).

Hiện nay, những rối loạn về đời sống xã hội, trong đó có tôn giáo, đã chiếm lĩnh đời sống tinh thần của cộng đồng, ngày càng có nhiều người tham gia hoặc xích lại với một tôn giáo. Cụ thể hơn là họ tìm đến vị thần tối cao có hình hài, dáng vóc, lịch sử phát triển của tôn giáo đó xa lạ với cộng đồng như Phật, Giêsu... Thực sự niềm tin, tín ngưỡng dân gian chưa lu mờ nhưng bên cạnh những tôn giáo lớn thì sự lấn át trong niềm tin đã có phần lung lay trong một xã hội hiện đại mà mọi sinh hoạt tôn giáo hiện nay đều dễ cuốn hút con người. Hiện tượng cải đạo, sinh hoạt tôn giáo mới cũng như giảm sút về niềm tin tín ngưỡng đã là mảnh đất hết sức thuận lợi cho Tin lành Đề Ga, đạo lạ phát triển, ngày càng lôi kéo cộng đồng, tín đồ. Trong điều kiện, hoàn cảnh, niềm tin của cộng đồng bị đánh cắp cùng với hàng loạt các biến cố xã hội khác sẽ đẩy cộng đồng rời xa tín ngưỡng. Một bộ phận cộng đồng chần chừ, do dự, bối rối giữa tín ngưỡng truyền thống với tôn giáo mới càng làm cho đời sống tinh thần của họ chới với, khó có điểm tựa vững chắc trong nhịp sống mới. Tiếp nối trong hoàn cảnh đó, việc tổ chức lễ hội, nghi lễ, nghi thức cơ bản trong tục ăn trâu đã không còn mặn mà trong lễ hội; không được tổ chức thì niềm tin càng đẩy đến ranh giới của sự lựa chọn giữa tín ngưỡng dân gian, tôn giáo ngày càng rõ ràng hơn.

Vấn đề cốt lõi của tự do tín ngưỡng trong một xã hội văn minh được pháp luật ghi nhận thì cộng đồng có quyền, có xu hướng sẽ chọn lựa niềm tin tôn giáo làm cứu cánh cho cuộc sống. Nếu như những nghi thức, tín ngưỡng dân gian, những nghi thức quan trọng trong lễ hội được phục hồi trở lại với cộng đồng thì sự chờ đợi, suy nghĩ cũng như hướng đến để lựa chọn một niềm tin trong cuộc sống sẽ còn kết nối vững bền niềm tin, được duy trì bởi tam giác tín ngưỡng đa thần, tô tem, tín ngưỡng hồn của văn hóa truyền thống.

Trở lại với những thói quen sinh hoạt của cộng đồng trong việc điều tiết các mối quan hệ giữa con người với con người, tự nhiên, các đấng thần linh, chúng ta dễ nhìn thấy sự kết nối vững bền của cộng đồng trong suốt hàng ngàn đời, đó là có sự hồi đáp rõ ràng của một thế giới vô hình nào đó với cộng đồng, nơi họ luôn gửi gắm những niềm tin bền bỉ, thành ý. Mối quan hệ đó giữ cho cộng đồng tồn tại, phát triển cho đến ngày nay. Cộng đồng luôn trong một tâm thế, trạng thái không tách biệt giữa thế giới thực với các thần; tư duy, hành động, niềm tin cùng song hành trong các sinh hoạt hàng ngày, trong các sinh hoạt văn hóa tuyền thống, đặc biệt là lễ hội, nơi bồi đắp cho tín ngưỡng dân gian những giá trị chuẩn mực để tạo nên những hình hài, dáng vóc mà nghi thức, nghi lễ là những minh chứng dễ dàng nhận thấy nhất. Lễ hội là kết quả của tín ngưỡng được phản ảnh thông qua các sinh hoạt, nghi thức trong văn hóa truyền thống, là nơi hội tụ các yếu tố đã làm nảy sinh, nuôi dưỡng niềm tin, tín ngưỡng ngày càng hoàn thiện hơn. Mối quan hệ, tính tương tác từ niềm tin sơ khai đến tín ngưỡng cần có nhiều nghi thức, hoạt động với những thực hành hết sức nghiêm ngặt để tôn tạo, bồi đắp nên những giá trị tín ngưỡng tốt đẹp của cộng đồng. Mặc dù hiện nay, dưới sức tác động của tôn giáo mới, niềm tin tín ngưỡng của cộng đồng có sự mai một, một bộ phận công chúng đã cải đạo, chuyển sang sinh hoạt tôn giáo mới nhưng tâm nguyện của cộng đồng những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp còn lưu giữ trong ký ức.

Lễ hội là phương tiện thực hành tín ngưỡng; là cái nôi lưu giữ các yếu tố văn hóa, tín ngưỡng truyền thống, làm cho nó không bị mất đi; là môi trường sinh thành, nuôi dưỡng cũng như phát huy những yếu tố văn hóa truyền thống. Việc thực hành tín ngưỡng truyền thống bị giảm sút, hiện tượng cải đạo trong cộng đồng trở nên phổ biến kéo theo những xáo trộn xã hội. Cộng đồng say sưa với niềm tin mới, một lòng phụng sự đấng tối cao, Chúa trời; dần quên diễn tấu cồng chiêng, các sinh hoạt văn hóa truyền thống, các nghi lễ thành kính, độc đáo trong mùa lễ hội, các vị thần hỗ trợ cộng đồng bấy lâu là một hiện tượng rất đáng lo ngại.

Vấn đề tín ngưỡng, tôn giáo, tâm linh trong cộng đồng tín ngưỡng đa thần của người M’nông Preh hiện nay còn có nhiều điểm gây tranh cãi. Bài viết chỉ phân tích một phần những điểm tốt đẹp trong văn hóa truyền thống của tộc người này cũng như một số những biến đổi trong đời sống tâm linh của họ hiện nay. Đó là sự sai lệch niềm tin về một lễ hội truyền thống yêu con người, thiên nhiên, tôn trọng những giá trị tốt đẹp với lối ứng xử hài hòa, tôn trọng tự nhiên. Việc phát huy, phục dựng các lễ hội truyền thống của tộc người này trong hiện tại cũng như tương lai sẽ mang lại những giá trị tốt đẹp của văn hóa truyền thống đến với xã hội đương đại, hướng đến cộng đồng, dân tộc.

_____________

1. Nguyễn Tri Nguyên, Văn hóa - tiếp cận lý luận thực tiễn, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội, 2006.

2. Lê Hồng Lý, Nhận thức về bảo tồn, phát huy lễ hội truyền thống trong giai đoạn hiện nay, Văn hóa học, số 3 (19), 2015, tr.3-8.

Nguồn : Tạp chí VHNT số 407, tháng 5 - 2018

Tác giả : LÊ KHẮC GHI

Ý kiến bạn đọc

Loading.....

(Vui lòng điền đầy đủ thông tin và gõ nội dung bằng tiếng Việt có dấu)

Bài viết liên quan